با مشخص کردن اینکه چه مقدار از هسته ای رادیواکتیو باقی مانده است متوجه می‌شویم که چند نیمه عمر ماده سپری شده و چون نیمه عمر عناصر را می‌دانیم به راحتی می‌توانیم سن اشیاء قدیمی را محاسبه نماییم.
عمر اشیاء قدیمی به کمک ایزوتوپ های رادیواکتیو کربن 14 C¹⁴ تعیین می‌شود که تغییرات آن بطور طبیعی اتفاق می‌افتد. به کمک زمان سنجی کربن 14 طول عمر اجسام را تا 60000 سال می‌توان تعیین کرد.
زمانی که نوترونهای پرتوهای کیهانی در اتمسفر با نیتروژن های 14 برخورد می‌کنند. به طور مداوم کربن 14 تولید می‌شود کربن 14 به سرعت با دی اکسید کربن هوا مخلوط شده و از طریق فوتوسنتز در گیاهان جذب می‌شود به این ترتیب کربن 14 در تمام موجودات زنده راه پیدا می‌کند پس قسمتی از همه کربن های موجود در بدن موجودات زنده کربن 14 است که نسبت تمرکز آن هم مقدار ثابتی است. اما کربن 14 یک عنصر رادیواکتیو است و با مرور زمان واپاشی کرده و تبدیل به عناصر دیگر می‌شود. زمانی که یک موجود زنده می‌میرد و یا گیاهی خشک می‌شود، دیگر کربن 14 جدیدی به طبیعت اضافه نمی شود اما کربن 14 های قدیمی شروع به واپاشی می‌کنند.
نیمه عمر کربن 14 حدود 5760 سال تعیین شده است. بنابراین زمانی که باستانشناسان یک تکه ذغال را در غار یا یک قطعه چوب را در یک بنای قدیمی پیدا می‌کنند، می‌توانند به دقت مقدار کربن موجود در آنها را اندازه گرفته و مقدرا کربن 14 آن را تعیین کنند و سپس با در نظر گرفتن میزان کربن 14 موجود در درختان امروزی مقدار کربن 14 این اجسام را در زمان خود مشخص کنند. و از این راه طول عمر جسم مورد نظر را به دست آورند.
برای اندازه گیری بقایای کربن 14 موجود در تکه چوبی که در یک پناهگاه قدیمی پیدا شده می‌توان آن را تجزیه نمود و عمرش را با دقت خوبی تعیین کرد. این امر، زمان شکسته شدن یا بریده شدن تکه چوب از درخت جهت ساختن پناهگاه را مشخص کرده در نتیجه دورانی را که انسانها از این چوب استفاده کرده اند تعیین می‌شود.
برای جدا کردن کربن 14 از دیگر عناصر، چوب را می‌سوزانند تا به صورت گاز متان یا اتان دربیاید گاز حاصل را که دارای کربن 14 است به مدت یک ماه درون یک محفظه نگه می‌دارند در این مدت ترکیبات اورانیوم که ممکن است باعث اندازه گیری غیر واقعی عمر شوند واپاشیده شده و مقدارشان به حداقل می‌رسد. سپس به وسیله دستگاهی میزان تشعشع اتم های کربن 14 موجود در نمونه را بررسی می‌کنند. و به این ترتیب عمر نمونه را مشخص می‌کنند. با وجود همه امتیازاتی که زمان سنجی کربن 14 داراست محدودیت هایی نیز دارد. کربن 14 نیمه عمر نسبتاً کوتاهی دارد و فقط جهت تعیین طول عمرهایی تا 60 هزار سال قبل مفید است. برای عمرسنجی موارد قدیمی تر باید از دیگر عناصر رادیواکتیو که نیمه عمر بیشتری دارند استفاده کرد. که البته اساس کار این زمان سنجی‌ها هم کاملاً مشابه کربن 14 است. به غیر از کربن 14 عناصر دیگری نیز در زمان سنجی بکار می‌روند که عبارتند از: اورانیوم 238 ( 7238) که پس از چندمین مرحله واپاشی به سرب 206 (Pb206) تبدیل می‌شود. اورانیوم 235 (7235) که به سرب 207 (pb207) توریوم 232 که سرب 208 و پتاسیم 40 که به آرگون 40 تبدیل می‌شود.
زمانی که زمین شکل گرفته شامل ذخایری از ایزوتوپ هی اورانیوم 238 بوده است. نیمه عمر اورانیوم 238 در حدود 5/4 میلیارد سال است. دانشمندان معتقدند که هنگام تشکیل زمین اصلاً سربی وجود نداشته و تمام سرب موجود در کره زمین در اثر واپاشی اورانیوم بوجود آمده است. از آنجایی که ما نیمه عمر اورانیوم رامی دانیم و در ضمن می‌توانیم مقدار اورانیوم 238 و سرب موجود در یک نمونه را اندازه بگیریم می‌توانیم طول عمر سنگهایی را که متعلق به میلیاردها سال پیش هستند را مشخص کنیم. اکثر نمونه سنگها شامل دو مقدار مساوی از اتم های اورانیوم 238 و سرب 206 می‌باشند یعنی مقدار اورانیوم نصف شده است یعنی اورانیوم یک نیمه عمر خود را گذرانده است و این سنگها 5/4 میلیارد سال قدمت دارند. تا مدتها تصور می‌شد که زمین فقط 100 میلیون سال عمر دارد، اما با این روش عمر زمین را حدود 5/4 میلیارد سال تعیین نموده اند.

1.آمریکا
2.اتحادیه اروپا
3.چین
4.روسیه
5.ژاپن
6.کانادا
7.کره جنوبی

در روش گداخت هسته ای، هسته یک عنصر کم وزن یعنی هیدروژن و ایزوتوپ هاش ( Deuterium یا آب سنگین) و ( Tritium) در دمای بسار بالا به همدیگر فشرده شده و متراکم میشوند تا زمانی که به هسته های اتم های سنگین تر تبدیل شوند (با هم ترکیب بشن). این عمل مقدار زیادی انرژی ایجاد خواهد کرد.

پایدار کردن این روش تا حدودی مشکل هست. در حقیقت تمام مراحل گداز هسته ای باید در دمای خیلی بالا یعنی چیزی در حدود 10 به توان 8 درجه کلوین یا صد میلیارد درجه صورت بگیره زیرا اتم های هیدروژن همدیگر رو دفع میکنن و برای اینکه این اتم ها شتاب کافی برای برخورد و ترکیب شدن با سایر اتم های هیدروژن رو پیدا کنن به دمای خیلی بالا نیاز هست.

مشکلات فعلی برای راه اندازی یک چنین سیستمی اینها هستن:

اولاً ساخت محیطی که بتونه این دمای بسار بالا رو تحمل کنه و محتویاتش رو به صورت فشرده نگه داره خیلی مشکله. در حال حاظر دانشمند ها در تلاش هستند تا با کمک گرفتن از میدان مغناطیسی این مشکل رو برطرف کنند.

دوماً این چرخه برای اینکه به دمایی برسه که بتونه گرمای مورد نیاز برای ادامه حیاتش رو تامین کنه نیاز داره که سوخت اولیش بسیار حرارت داده بشه و به صورت پلاسما (گاز یونیزه شده) در بیاد. در حقیقت انرژی لازم برای این واکنش تا زمانی که انرژی حاصل از گداخت هسته ای بیشتر از انرژی لازم برای ادامه چرخه بشه باید فراهم بشه.

سوماً اگرچه محصولات حاصل از گداز هسته ای همانند شکافت هسته ای رادیواکتیو نیستند اما نوترونهای پرانرژی حاصل از گداز هسته ای با نور افشانی کردن مجراهای اطراف راکتور و اجزای مربوطه آن باعث میشوند که مجراهایی که در معرض این تشاشعات قرار گرفته اند موجب به وجود آمدن مشکلاتی مشابه مجراهای اطلاف راکتروهای فعلی که از روش شکافت هسته ای استفاده میکنند بشوند.

البته مسلماً این روش مزایایی هم داره:

اولاً سوخت اینگونه نیروگاه ها به سادگی قابل تهیه هست و برای مثال Deuterium یا آب سنگین به سادگی قابل استخراج کردن از آب دریاست.

دوماً زباله اصلی باقی مانده پس از گداخت هسته ای هلیم هست که رادیواکتیو نیست.

اگرچه انرژی حاصل از گداخت هسته ای معادل %10 انرژی حاصل از شکافت هسته ایست اما گداز هسته ای همچنان منبع بهتری برای انرژیست.

ویژه هسته: یک هسته خاص با اعداد پروتونی (Z) و نوترونی (N) معین را گویند.


ایزوتوپ ها: ویژه هسته هایی با پروتون های یکسان و نوترون های مختلف را گویند.مثال:ایزوتوپ هیدروژن 21H و 31H می باشند.


ایزوتون ها: ویژه هسته هایی با نوترون برابر و پروتون مختلف را گویند.


ایزوبارها: ویژه هسته هایی با عدد جرمی A ی برابر (A=Z+N) را می گویند.


ایزومر: ویژه هسته هایی در حالت بر انگیخته با نیم عمر قابل اندازه گیری را ایزومر می نامند.


نوکلئون: ذرات تشکیل دهنده هسته) نوترون یا پروتون ) نوکلئون نام دارند.


مزون ها: ذراتی هستند با جرمی بین جرم الکترون و جرم پروتون. شناخته شده ترین مزون ها عبارتند از: مزون های پی که نقش مهمی در نیروهای هسته ای باز می کند و مزون های مو که در پدیده های پرتو کیهانی مهم است.


پوزیترون: الکترون با بار مثبت به عبارتی ذره ای با جرمی برابر جرم الکترون و باری برابر بار الکترون با علامت مثبت.


فوتون: کوانتوم تابش الکترومغناطیسی که معمولاً بصورت نور اشعه ایکس یا اشعه گاما ظاهر می شودبه عبارت دیگر کوچکترین ذرات سازنده نور فوتون ها هستند.


اسپین: صرفنظر از انرژی مربوط به چرخش الکترون به دور هسته اتمی الکترون نیز انرژی اضافی دیگری دارد که مربوط به چرخش حول محور خود می باشد .علاوه بر الکترون ذراتی دیگر مثل پروتون ، نوترون و فنون ها نیز به نوبه خود دارای اسپین می باشد.


آب سنگین: اصطلاحی که معمولا برای مولکول آب دارای دو اتم هیدروژن سنگین بکار می رود در این مولکول دو اتم دوتریوم بجای دو اتم هیدروژن جایگزین می شود (D2o). آب سنگین دارای خواص غیر عادی بوده و در راکتور های هسته ای نقش ایفا می کنند.


بتاترون: یک شتاب دهنده چرخه ای است این دستگاه شامل یک محفظه حلقوی بدون هوا است.که بین قطبهای یک الکترومغناطیس جای دارد یک چشمه الکترونی نیز داخل آن محفظه قرار گرفته است.


سوخت هسته ای پلوتنیم: یک عنصر شیمیائی یا عدد اتمی 92 و جرم اتمی 239 و یک فلز سمی است. به سادگی در هوا آتش می گیرد. کاربرد عمده پلوتونیم در راکتورهای هسته ای ، بمب های هسته ای ، چشمه ذره آلفا و اشعه گاما در پزشکی است.


کوانتا (Cuonta ): در سال 1901 فیزیکدان معاصر آلمانی ماکس پلانک پیشنهاد نمود که در انتقالات فیزیکی و تاثیرات متقابل اتم های ماده ، انرژی بصورت مقادیر مجزا یا "بسته های" کوچک نشر یافته و یا جذب می شوند. در نتیجه مطابق این تئوری، انرژی دارای مقادیر &#

مقدمه

نگاه اجمالی

تاریخچه

بمب اتمی چیست؟

عناصر اصلی سازنده

عواقب ناشی از بمب اتمی

مقدمه

سنگ معدن اورانیوم موجود در طبیعت از دو ایزوتوپ ²³⁵U به مقدار 0.7 درصد و ²³⁸U ‏به مقدار 3.99 درصد تشکیل شده است. سنگ معدن را ابتدا در اسید حل کرده و ‏بعد از تخلیص فلز ، اورانیوم را بصورت ترکیب با اتم فلوئور (⁹F ) و بصورت مولکول ‏اورانیوم هگزا فلوراید تبدیل می‌کنند که به حالت گازی است. سرعت متوسط ‏مولکولهای گازی با جرم مولکولی گاز نسبت عکس دارد.

غنی سازی اورانیوم با دیفوزیون گازی

گراهان در سال 1864 پدیده‌ای را کشف کرد که در آن سرعت متوسط مولکولهای ‏گاز با معکوس جرم مولکولی گاز متناسب بود. از این پدیده که به نام دیفوزیون ‏گازی مشهور است برای غنی سازی اورانیوم استفاده می‌کنند. در عمل اورانیوم ‏هگزا فلوراید طبیعی گازی شکل را از ستونهایی که جدار آنها از اجسام متخلخل ‏‏(خلل و فرج دار) درست شده است عبور می‌دهند. سوراخهای موجود در جسم ‏متخلخل باید قدری بیشتر از شعاع اتمی یعنی در حدود 2.5 آنگسترم (^7-‏25x10 سانتیمتر) باشد.

ضریب جداسازی متناسب با اختلاف جرم مولکولها است. روش غنی سازی ‏اورانیوم تقریبا مطابق همین اصولی است که در اینجا گفته شد. با وجود این ‏می‌توان به خوبی حدس زد که پرخرج ترین مرحله تهیه سوخت اتمی همین ‏مرحله غنی سازی ایزوتوپها است، زیرا از هر هزاران کیلو سنگ معدن اورانیوم ‏‏140 کیلوگرم اورانیوم طبیعی بدست می‌آید که فقط یک کیلوگرم ²³⁵U ‏خالص در آن وجود دارد. ‏

غنی سازی اورانیم از طریق میدان مغناطیسی

یکی از روشهای غنی سازی اورانیوم استفاده از میدان مغناطیسی بسیار قوی می‌باشد. در این روش ابتدا اورانیوم هگزا فلوئورید را حرارت می‌دهند تا تبخیر شود. از طریق تبخیر ، اتمهای اورانیوم و فلوئورید از هم تفکیک می‌شوند. در این حالت ، اتمهای اورانیوم را به میدان مغناطیسی بسیار قوی هدایت می‌کنند. میدان مغناطیسی بر هسته‌های باردار اورانیم نیرو وارد می کند ( این نیرو به نیروی لورنتس معروف می باشد) و اتمهای اورانیوم را از مسیر مستقیم خود منحرف می‌کند. اما هسته‌های سنگین اورانیم (²³⁸U ) نسبت به هسته‌های سبکتر (²³⁵U ) انحراف کمتری دارند و درنتیجه از این طریق می‌توان ²³⁵U را از اورانیوم طبیعی تفکیک کرد.

کاربردهای اورانیوم غنی شده

• شرایطی ایجاد کرده اند که نسبت ²³⁵U به ²³⁸U را به 5 درصد می‌‏رساند. برای این کار و تخلیص کامل اورانیوم از سانتریفوژهای بسیار قوی استفاده ‏می‌کنند.
  
  
• برای ساختن نیروگاه اتمی ، اورانیوم طبیعی و یا اورانیوم غنی شده بین 1 تا 5 ‏درصد کافی است.
  
  
• برای تهیه بمب اتمی حداقل 5 تا 6 کیلوگرم ²³⁵U صد درصد خالص نیاز ‏است. در صنایع نظامی از این روش استفاده نمی‌شود و بمبهای اتمی را از ²³⁹Pu که سنتز و تخلیص شیمیایی آن بسیار ساده‌تر است تهیه ‏می‌کنند.

نحوه تولید سوخت پلوتونیوم رادیو اکتیو

این عنصر ناپایدار را در نیروگاههای بسیار قوی می‌سازند که تعداد نوترونهای ‏موجود در آنها از صدها هزار میلیارد نوترون در ثانیه در سانتیمتر مربع تجاوز ‏می‌کند. عملا کلیه بمبهای اتمی موجود در زراد خانه‌های جهان از این عنصر ‏درست می‌شود.‏ روش ساخت این عنصر در داخل نیروگاههای هسته‌ای به این صورت که ‏ایزوتوپهای ²³⁸U شکست پذیر نیستند، ولی جاذب نوترون کم انرژی هستند.


‏



تعدادی از نوترونهای حاصل از شکست ²³⁵U را ‏جذب می‌کنند و تبدیل به ²³⁹U می‌شوند. این ایزوتوپ از اورانیوم بسیار ‏ناپایدار است و در کمتر از ده ساعت تمام اتمهای بوجود آمده تخریب ‏می‌شوند. در درون هسته پایدار ²³⁹U یکی از نوترونها خود به خود به ‏پروتون و یک الکترون تبدیل می‌شود. بنابراین تعداد پروتونها یکی اضافه شده و عنصر جدید را که 93 پروتون دارد ‏نپتونیوم می‌نامند که این عنصر نیز ناپایدار است و یکی از نوترونهای آن خود به ‏خود به پروتون تبدیل شده و در نتیجه به تعداد پروتونها یکی اضافه شده و عنصر ‏جدید پلوتونیم را که 94 پروتون دارد ایجاد می‌کنند. این کار حدودا در مدت یک هفته ‏صورت می‌گیرد.

فناورى اطلاعات دانشى است که به چگونگى گردآورى، پردازش ، ذخيره، مبادله و انتقال اطلاعات مى پردازد و حقوق فناورى اطلاعات زير ساختهاى حقوقى لازم جهت حمايت از داده ها در چنين محيطى را فراهم ساخته و همچنين مسائل حقوقى مربوط به اين دانش را تبيين مى کند .

امروزه اطلاعات به يک ثروت ارزشمند بنگاههاى اقتصادى و افراد مبدل گشته و هر تلاشى جهت حمايت حقوقى و حفظ و حراست از آنها يک نياز اساسى و مبرم صاحبان اين اطلاعات است و حقوق فناورى اطلاعات به اين نياز پاسخ مى دهد. بعلاوه تعبيه و ايجاد زير ساختهاى حقوقى لازم جهت تبادل اطلاعات در فضاى مجازى نيز از وظايف وكاركردهاى اين رشته حقوقى است . لذا تمام مسائل حقوقى راجع به نرم افزارها – پول الکترونيکى – تجارت الکترونيکى – بانکدارى الکترونيک – امضاى الکترونيکى، اينترنت و غيره در اين رشته حقوقى مورد بحث قرار مى گيرد . حقوق براى تعيين ضمانت اجراى لازم جهت حفظ و حراست از حقوق ،اموال و دارائيهاى اشخاص در فضاى مجازى ، مقررات راجع به جرائم و مجازاتهاى رايانه اى رانيز ايجاد کرده است . در کنار جرائمى که در دنياى عينى و ملموس رخ مى دهد جرائم ديگرى نيز وجود دارند که صرفاً در فضاى مجازى اتفاق افتاده و ويژگيها، شرايط و آثار و نتايج خاص خود را دارند .وجود جرائم رايانه اى ،تدوين و تصويب قوانين مجزا و خاصى را لازم مى داردکه اين مسائل نيز در اين رشته حقوقى مورد بحث و بررسى قرار مى گيرد.

حقوق فناورى اطلاعات ارتباط بسيار نزديک و وسيعى با حقوق مالکيتهاى معنوى دارد چراکه خود اطلاعات و دانشى که گردآورى ، پردازش ، ذخيره و مبادله اين اطلاعات را ميسر مى سازد در بيشتر موارد تحت عنوان مالکيتهاى ناملموس و معنوى مورد حمايت قرار گرفته وقانونگذار علاوه بر شناسائى حقوق انحصارى براى صاحبان اين اموال، ضمانت اجراهاى شديد مدنى و کيفرى را نيز براى ناقضين اين دسته از حقوق تعيين کرده است. لذا در بررسى حقوق فناورى اطلاعات، حقوق مالکيتهاى معنوى نيز تا آنجا که مربوط بدان مى شود (بويژه در خصوص حمايت از كپى رايت و اسرار تجارى) مورد بحث و بررسى قرار خواهد گرفت. در ميان همه موضوعات مختلف مربوط به فناورى اطلاعات، نرم افزارهاى رايانه اى نقشى مهم و اساسى دارند. نرم افزارها هم از جهت اهميت وارزش ذاتى خود و هم از جهت نقشى كه در ديگر رشته هاى فناورى اطلاعات دارند اهميتى مضاعف مى يابند چراكه در تمامى مسائل مربوط به تجارت الكترونيك ،‌دولت الكترونيك – پول الكترونيكى و غيره، نرم افزارها هستند که بيشتر امور مربوط بدانها را انجام داده يا انجام آنها را تسهيل مى كنند و در يك مقياس وسيع در روند حركت بسوى جامعه دانايى محور نقشى اساسى و مهم داشته و تكوين چنين جامعه اى راتسهيل مينمايند .

بنابراين اگر نرم افزار را سرآمد فناورى اطلاعات بدانيم سخنى بگزاف نگفته ايم.
آنچه كه ما در اين مقال درصدد تبيين آن هستيم بررسى جنبه هاى مختلف حقوقى موضوعات گوناگون فناورى اطلاعات است و باتوجه به نقش و اهميت نرم افزارهاى رايانه اى در ابتدا به حقوق نرم افزار مى پردازيم.

حقوق نرم افزار:

- نرم افزار در يك تعريف كلى عبارتست ا ز مجموعه دستور العملهايى كه به منظور انجام كارى به كامپيوتر داده ميشود. و صرفنظر از اين تعريف و يا تعاريف ديگرى كه در مور نرم افزار وجود داشته يا مى تواند وجود داشته باشد ،‌معنا و مفهوم نرم افزار ازنظر عرف مشخص و روشن است. مرسوم است كه درمورد كامپيوتردو اصطلاح سخت افزار و نرم افزار را بكار مى برند و سخت افزار به دستگاهها و ابزار مادى، ملموس و عينى و نرم افزار به جنبه هاى غير ملموس و غير مادى كامپيوتر مربوط مى شود.

- نرم افزارها انواع و اقسام مختلفى دارند كه از آن جمله ميتوان از سيستم عامل (كه رابط و واسطه بين سخت افزار و نرم افزار است) و نرم افزار هاى كاربردى (كه براى انجام كارهايى كه نياز خاصى را از كاربر برطرف مى سازند،‌استفاده مى شود همانند نرم افزارهاى مالى و يا غير آن) نام برد ، ولى همگى نرم افزارها از يك جهت ،بسيار به يكديگر شباهت دارند و آن اينكه براى ساخت وتوليد يك نرم افزار انجام مراحل مختلف و گاه پيچيده اى (كه به آن مهندسى نرم افزار گفته مى شود) لازم است و همچنين پيچيدگى و تنوع كار در عين اينكه تخصص هاى ويژه خود را مى طلبد، به نرم افزار در بين آثار موضوع حقوق مالكيتهاى معنوى تشخص و اصالت خاصى مى بخشد . لذا انجام وطى مراحل تحليل، طراحى، برنامه نويسى- تست (و تكامل) در فرايند توليد هرنرم افزار ضرورى است. ترديدى نيست كه انجام اين مراحل علاوه بر نياز به نيروى انسانى كارآزموده و متبحر، مستلزم در اختيار داشتن سرمايه و منابع مالى لازم و كافى بوده و در عين حال مديريت قوى و كار آمدى را لازم دارد كه با شناخت دقيق و كافى از بازار و نياز جامعه، مجموعه عوامل توليد را هدايت و راهبرى نموده و نهايتاً منتهى به طراحى و توليد نرم افزارى گردد كه در عين اينكه مطابق با اهداف از پيش تعين شده واستانداردهاى لازم باشد ، به نيازهاى موجود نيز پاسخ دهد. باتوجه به اين فرايند وهزينه هاى سرسام آورى كه جهت تهيه و توليد يك نرم افزار صرف مى گردد، لزوم حمايت حقوقى و قانونى از حقوق پديدآورندگان نرم افزارهاى رايانه اى يك اصل مهم و غيرقابل بحث در تمامى نظامهاى حقوقى دنيا است و ترديدهاى احتمالى كه در اين زمينه وجود دارد بيشتر معطوف به حمايت يا عدم حمايت از نرم افزارهاى خارجى در حوزه هاى ملى است والا در خصوص حقوق انحصارى پديدآورنده و ضروت حمايت قانونى از آن، هيچ ترديدى وجود ندارد.
-
نظامهاى حمايت از حقوق پديدآورنده نرم افزار

براى حمايت از حقوق پديدآورنده نرم افزارهاى رايانه اى در نظام مالكيتهاى معنوى سه روش را مى توان دنبال كرد:
1- حمايت از حقوق پديدآورنده در قالب مالكيتهاى ادبى و هنرى (كپى رايت)
– كپى رايت كه به حق تكثير نيز ترجمه شده است ، معادلى است كه در نظام كامن لا براى اين دسته از حقوق مالكيتهاى معنوى استفاده ميشود و در واقع نظام كامن لا بواسطه تاكيد بيشترى که بر حقوق مادى و اقتصادى پديد آورنده دارد ( كه اصلى ترين آن نيز حق نشر يا تكثير آن است) از اين اصطلاح استفاده نموده است درحاليكه نظام رمى – ژرمنى بجاى اين اصطلاح از عبارت حق مولف استفاده مى نمايد با اين هدف كه بر جنبه هاى معنوى و اخلاقى حق پديدآورنده تاكيد بيشترى نمايد .

در قالب ونظام کپى رايت از آثار ادبى و هنرى حمايت مى گردد كه انواع و اقسام آن كه در واقع بيانگر ارائه حدود و ثعور مشخص و دقيق آن است در قوانين و مقررات داخلى و بين المللى بوضوح مشخص گرديده است( همانند کتب – نشريات ونوشتجات وجزوه ها ، اثار هنرى نظير نقاشى – مجسمه سازى – عکاسى –اثار راديو وتلويزيونى وغيره ).

ترديدى نيست كه نرم افزار كامپيوترى شباهت هاى زيادى با آثار ادبى و هنرى دارد ولى عمده ترين تمايز و اختلاف بين ايندو در اين است كه آثار ادبى و هنرى بيشتر زائيده ذوق و سليقه و قريحه اشخاص است در حاليکه توليد نرم افزار بيشتر با دانسته ها، دانش و فنونى كه شخص انها را اموخته است ، ارتباط دارد تا ذوق و سليقه شخصي.

در نظام تقنينى ايران هرچند كه از ديرباز مسائل و مباحثى بصورت جسته و گريخته در اين خصوص مطرح مى گرديده ولى اولين قانون مدون در اين زمينه قانون حمايت از حقوق مولفان ، مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 است كه اين قانون در حال حاضر نيز لازم الاجرا مى باشد.ولى ايران به هيچ يک از کنوانسيونهاى بين المللى براى حمايت از مالکيتهاى ادبى وهنرى (که مهمترين انها کنوتانسيون برن ميباشد ) ،ملحق نگرديده است ولذا اثار خارجى در ايران تحت حمايت قانونى قرار نميگيرند .

2- حمايت از حقوق پديدآورنده در قالب مالكيتهاى صنعتى (حق مخترع)
در خصوص انطباق تهيه و توليد نرم افزار با نظام حق اختراع ترديدها و اختلاف نظرات جدى وجود دارد.مفهوم اختراع از نظر عرف روشن است و بمعناى ابداع يك وسيله جديد براى رسيدن به نتايج و محصولات جديد صنعتى يا كشاروزى مى باشد ترديدها بيشتر از آنجا ناشى مى شود كه نرم افزار بيشتر يك ماهيت دستور العملى و رياضى داشته و در عين حال بيشتر اختراعات بر مبناى علوم تجربى و تحصيل و ايجاد مى گردد امرى كه در نرم افزار وجود و سابقه نداردودر عين حال ايده نيز در قالب نظام حق اختراع قابل حمايت نيست .

بهرحال امروزه كمابيش پذيرفته شده كه اگر نرم افزارى توليد گرديده كه شرايط و ضوابط اختراع (مفيد بودن، معمولى نبودن و جديد بودن و كاربرد صنعتى داشتن) را دارا باشد مى تواند بعنوان اختراع شناسائى گرديده و در اين چهارچوب مورد حمايت قرار گيرد.سابقه حمايت ازمالکيتهاى صنعتى در حقوق ايران طولانى تر است واولين قانون در اين زمينه تحت عنوان قانون ثبت علائم واختراعات در سال 1310 به تصويب رسيده است مضاف انکه ايران به چند کنوانسيون بين المللى جهت حمايت از علائم تجارى واختراعات (منجمله کنوانسون پاريس جهت حمايت از علائم واختراعات وکنوانسون مادريد راجع به ثبت بين المللى علائم) ملحق شده است که امکان حمايت از علائم واختراعات خارجى فراهم شده است .

3- تعبيه و ايجاد نظام خاص جهت حمايت از حقوق نرم افزار.
بر اين پايه هرچند كه نرم افزارهاى رايانه اى وجه شباهتهايى با هريك از دو نظام (مالكيتهاى ادبى و هنرى- مالكيتهاى صنعتى) دارد واز نرم افزار مى توان در هردوقالب يا حداقل در قالب نظام مالكيتهاى ادبى و هنرى حمايت نمود، ولى باتوجه به ترديدهايى كه از اين جهت وجود داشته و ممكن است نظام حمايتى را دچار خدشه ساخته يامختل كند، بايستى نظام حمايتى خاص كه مى تواند در برگيرنده هر دوى نظامهاى پيش گفته باشد، با تصويب قانون خاص براى حمايت از نرم افزار تعبيه و ايجاد نمود. درخصوص احتمال عدم امکان تمسک به قوانين موجود در مورد حمايت از مالکيتهاى معنوى جهت حمايت از نرم افزار ، توجه به اين نكته مهم واساسى است كه نظامهاى حقوقى مختلف براى نقض حقوق پديدآورنده ضمانت اجراى كيفرى قائل گرديده اند و اگر در شمول يا عدم شمول اين قوانين و ضمانت اجراها نسبت به نرم افزار ترديد پيش آيد، باتوجه به اصول حاكم بر تفسير در حقوق كيفرى (اصل تفسير بنفع متهم و اصل تفسير مضيق و در چارچوب قانون) بايستى در‌موارد مشكوك به قدر متيقن اكتفا نمود و از توسعه دامنه شمول قانون پرهيز كرد و در اينصورت ترديدى در عدم شمول قانون (حداقل دربخش ضمانت اجراهاى كيفرى) نسبت به نرم افزارباقى نمى ماند.

بهر حال وباتوجه به اين مشکلات وبا ايجاد نظام خاص حمايت از نرم افزار ، اين‌ نظام حمايتى مى تواند تلفيق و تركيبى از هر دو نظام يادشده باشد، بدين معنا كه نرم افزار را هم مشمول نظام حمايتى مالكيتهاى صنعتى و هم نظام حمايتى مالكيتهاى ادبى و هنرى قرارداد. در ايران تا قبل از سال 79 ترديدهاى فراوان و جدى در مورد امكان يا عدم امكان استناد به قانون حمايت از حقوق مولفان ، مصنفان و هنرمندان در خصوص نقض حقوق نرم افزار وجود داشت، گرچه برخى دادگاهها هم با استناد به قانون يادشده مبادرت به رسيدگى و صدور حكم مى نمودند. ولى نهايتا در سال 79 و پس از سالها بررسى و كش و قوسهاى فراوان در نهادهاى ذيربط اعم از شورايعالى انفورماتيک ،‌هيأت دولت ،‌مجلس شوراى اسلامى و غيره، نهايتاً قانون حمايت از حقوق پديدآورندگان نرم افزارهاى رايانه اى بتصويب مجلس شوارى اسلامى رسيد كه در ادامه به بررسى مفاد قانون يادشده خواهيم پرداخت. نكته قابل ذكران است كه قانون موصوف از هر دو نظام حمايتى جهت حمايت از حقوق پديدآورنده استفاده نموده است.

بررسى قانون حمايت از حقوق پديدآورندگان نرم افزارهاى رايانه اى .

همانگونه كه گفته شد قانون يادشده كه مصوب 4/10/79 مجلس شوراى اسلامى باشد نظام خاصى را جهت حمايت از نرم افزارهاى رايانه اى بر قرار كرده است كه در ادامه به شرح و توضيح قسمتهاى مختلف قانون مى پردازيم :

1-موضوعات مورد حمايت قانون كدامند :

همانگونه كه از نام قانون نيز هويداست هدف اصلى واساسى قانون، حمايت از نرم افزارهاى رايانه اى است. مفهوم نرم افزار را نيز توضيح داديم و در عين حال عرف نيز تصوير روشنى از آن دارد. و لذا هرآنچه كه بعنوان نرم افزار توصيف و خوانده مى شود ( با رعايت شرايط مندرج در قانون) از حمايتهاى حقوقى مندرج در قانون برخوردار مى باشد. علاوه بر اين، ماده يك قانون، نحوه تدوين و ارائه داده ها در محيط قابل پردازش رايانه اى را نيز مشمول احكام نرم افزار دانسته است. آنچه كه اين قسمت از ماده در صدد بيان آن است ظاهراً حمايت از پايگاه داده است لذا پايگاه داده نيز همانند نرم افزار مشمول حمايتهاى قانونى خواهد بود اما پايگاه داده چيست؟
معمولاً پايگاه داده براى ساير زمينه ها غير از كامپيوتر نيز بكاربرده مى شود و عموماً چنين گفته مى شود كه هرجا كه اطلاعاتى منظم در رابطه با هدفى خاص جمع آورى شده باشد، يك پايگاه داده تشكيل شده است ،مثل يك دفترچه راهنماى تلفن.

و در ارتباط با كامپيوترنيز پايگاه داده اينگونه تعريف شده است:
پايگاه داده عبارست از مجموعه اى از داده ها يا فايلى كه شامل تعدادى ركورد (يا جدول) متشكل از چند نوع فيلد (ستون ) در كنار عمل كننده هايى است كه جستجو ،‌مرتب سازى و عمليات مشابه را سهولت مى بخشند.

لذا مجموعه اطلاعاتى به كامپيوتر داده مى شودو پايگاه داده عمليات جستجو و مرتب سازى و امثال آن را روى داده ها فراهم مى سازد . قانون ما با عبارت يادشده " نحوه تدوين و ارائه داده ها در محيط پردازش رايانه اى " پايگاه داده را نيز مشمول احكام نرم افزار دانسته و از حمايتهاى قانونى برخوردار مى داند. پس طبق قانون ماهم نرم افزارهاى رايانه اى و هم پايگاه داده مشمول قانون حمايت از نرم افزارهاى رايانه اى مى باشد.

2-حقوق مورد حمايت قانون

ماده 1 قانون سال 79 در اين زمينه اشعار ميدارد :حق نشر ،عرضه،اجرا وحق بهره بردارى مادى ومعنوى نرم افزارهاى رايانه اى متعلق به پديد اورنده ان است .

پس قانون ما دوحق مجزا را منحصرا متعلق به پديد اورنده نرم افزار دانسته واز ان حمايت ميكند:
- حقوق مادى
- حقوق معنوى
الف- حقوق مادى
هرگونه بهره بردارى اقتصادى وحق استفاده مادى از نرم افزار متعلق به پديد اورنده ان است .قانونگذاربرخى مصاديق حقوق مادى رادر ابتداى ماده 1بيان نموده ودرادامه بطور كلى حق بهره بردارى مادى رامتعلق به پديد اورنده دانسته است .مصاديقى از حقوق مادى كه در صدر ماده 1 بيان شده است عبارتند از حق نشر ،حق عرضه وحق اجراى اثر

1- حق تكثير واجراى اثر
تكثير اثر اولين وبديهى ترين حقى است كه پديد اورنده نرم افزار دارد .پديد اورنده حق دارد نرم افزار متعلق به خود را تكثير نموده وديگران از انجام اين عمل حتى براى يك نسخه ممنوع هستند .

بخاطر اهميت فراوانى كه حق تكثير اثر دارد ،كل حقوق صاحب اثر به كپى رايت (كه معادل فارسى ان حق تكثير ميباشد ) تعبير ميشود . پس ازتكثير نرم افزار ، طبيعتا بايستى براى فروش ويا واگذارى عرضه گردد. لذا مقدمه عرضه نرم افزار ، تكثير ان است وكل اين فرايند ، نشر نرم افزار خوانده ميشود .

2- حق اجراى اثر
حق اجراى اثر در عرصه حقوق مالكيتهاى معنوى بيشتر در مورد اثار ادبى وهنرى مثل كتاب ، نمايشنامه،موسيقى واثار صوتى مصداق پيدا ميكند .ودر مورد نرم افزارهاى كامپيوترى شايد بتوان مواردى راكه يك نرم افزار جهت اشنايى مردم اجرا گرديده وكاركردها وقابليتهاى ان توضيح داده ميشود ، معادل اجراى اثر دانست .

وهمانگونه كه اشاره شد حقوق مادى پديد اورنده اثر محدود به اين دومورد نيست وصاحب اثر حق هر گونه بهره بردارى واستفاده مادى واقتصادى از اثر را بهر شكل وتحت هرعنوانى كه باشد را خواهد داشت (منجمله واگذارى وانتقال حقوق به اشخاص ثالث )
ويژگيهاى حقوق مادى:

حقوق مادى داراى دوويژگى اصلى است :

1-محدود به زمان معين بودن
برقرارى نظام كپى رايت وشناسايى حقوق انحصارى براى پديد اورنده ان ،براى حمايت از افراد خلاق وصاحب فكر وايده است تا بتواننددر پر توى حمايتهاى قانونى اثار جديدى به منصه ظهور رسانده وازعايدات ومنافع مادى اثر خود بهره مند شوند .واز طرف ديگر ، منافع وحقوق جامعه نيز نبايستى ناديده انگاشته شود .جامعه بايد از نتايج تفكر وابتكار افراد خود بهره مند گرديده وهمين اثار زمينه ساز ومقدمه خلق وايجاد اثار جديد گرديده ودر تحليل نهايى منتهى به پيشرفت وتعالى جامعه گردد.يكى از دلايل اصلى مخالفان نظام كپى رايت ، همين مسئله انحصارى بودن حقوق پديد اورنده است كه عملا بهره مندى ويا عدم بهره مندى جامعه از حاصل تفكر وانديشه افراد انديشمندومتفكرصاحب اثر ( حتى باپرداخت بهاى ان ) ، موكول به تصميم شخصى انها ويا وراث انان براى انتشارويا عدم انتشار اثارميگردد . بهمين خاطر وبلحاظ ايجاد تعادل بين منافع فردوجامعه ، حقوق مادى صاحب اثر به مدت زمان معينى محدودگرديده است .

اينمدت زمان در كنوانسيون برن تا 50 سال پس از مرگ پديد اورنده ميباشد وقانون حمايت از حقوق مولفان ، مصنفان وهنرمندان در ماده 12 خود ،مدت استفاده از حقوق مادى پديد اورنده موضوع قانون كه بموجب وصايت يا وراثت منتقل ميشود را از تاريخ مرگ پديد اورنده بمدت 30 سال دانسته است .

درقانون حمايت از نرم افزارهاى رايانه اى ، مدت حقوق مادى 30 سال پس از پديد اوردن نرم افزار تعيين شده است .درمورد نرم افزار بر خلاف ديگر اثار ادبى وهنرى ،مبدا محاسبه 30 سال حمايت از حقوق مادى را زمان پديداوردن ( يا توليد نرم افزار )دانسته است ودر واقع قانونگذار مدت حمايت از حقوق انحصارى مادى را محدودتر وكوتاهتر نموده است .فلسفه چنين حكمى نيز روشن است ، با توجه به پيشرفتهاى سريع فن وتكنولوژى بويژه در حوزه فناورى اطلاعات ونرم افزار ، پس از گذشت مدت زمانى ، نرم افزار هاى جديدى توليد وايجاد ميگردند كه عملا نرم افزارهاى سابق را از دور خارج ميگردانند وبهمين خاطر مدت زمان حقوق مادى محدودتر گشته است .

2-قابل انتقال بودن
حقوق مادى پديد اورنده نرم افزار يك حق مالى است وهمانند هر حق مالى ديگر، قابل اسقاط ويا واگذارى به غير است.انتقال حقوق مادى به دوشكل ميتواندانجام گيرد :
الف- انتقال قهرى واز طريق ارث : حقوق مادى پديد اورنده همانند ساير اموال ودارائيهاى شخص متوفى به وراث وى به ارث ميرسد ودر اين صورت ، وراث جانشين شخص متوفى براى استفاده وبهره بردارى مادى از نرم افزار خواهند بود .

ب- انتقال قراردادى – از طريق انعقاد قراردادهاى معوض ويا مجانى وواگذارى تمام يا بخشى از حقوق مادى پديد اورنده به اشخاص ثالث . ودر اين مورد نيز انتقال گيرنده در قسمتى كه حقوق مربوط به نرم افزار به وى واگذار شده است ، جانشين پديد اورنده بوده وميتواند كليه حقوق مربوط بدان را اعمال نموده ويا از ان استفاده كند . منتهى بايستى توجه داشت كه اگر حق استفاده از يك نرم افزار به شخصى واگذار شود( همانند خريدهاى معمول نرم افزارهاى عادى ) وى فقط حق استفاده شخصى از ان نرم افزار را داشته وحق واگذارى ويا تكثير نرم فزارا نخواهد داشت وفقط با واگذارى كد نرم افزار ((source است كه كليه حقوق مربوط به نرم افزار به شخص منتقل ميگردد.

استثناى مهم حقوق مادى –استفاده منصفانه (fair use )
در تمامى نظامهاى حقوقى جهان حقوق مادى صاحب اثر يك استثناى مهم دارد وآن عبارتست از استفاده منصفانه از اثار ادبى وهنري. استفاده منصفانه در واقع رويكردى است جهت تعديل حق صاحب اثر در استفاده انحصارى از اثر خود .چنين استفاده اى در عين اينكه بدون اجازه صاحب اثر وهمچنين بدون پرداخت بهاى ان صورت ميگيرد ولى مغاير با حقوق پديد اورنده تلقى نگرديده ونقض حق وى تلقى نميشود .

استفاده اى منصفانه تلقى ميگرددكه اولا قصد انتفاع وسود جويى در ان وجود نداشته باشدومثلا براى مقاصد علمى ، آموزشى وتحقيقاتى باشد وثانيا استفاده از اثر براى مقاصد مزبور هم در حد متعارف باشد . كنوانسيون برن در مواد 10 و1/10 خود تحت عنوان استفاده آزاد(free use ) ان رابرسميت ميشناسد. مواد 7و11 قانون حمايت از حقوق مولفان،مصنفان وهنرمندان در اين زمينه نقل از اثرهايى كه انتشار يافته است واستناد بدانها براى مقاصد ادبى وعلمى وفنى و آموزشى وتربيتى وبه صورت انتقادوتقريظ باذكر ماخذ در حد متعارف رامجاز دانسته وبعلاوه نسخه بردارى از اثر را فقط در صورتى كه براى استفاده شخصى وغير انتفاعى باشد ، مجاز اعلام نموده است .

ولى قانون حمايت از حقوق پديد اورندگان نرم افزارهاى رايانه اى استفاده منصفانه را بسيار محدود كرده است .حسب ذيل ماده 7 قانون تكثير نرم افزارى كه بطور مجاز براى استفاده شخصى تهيه شده است، چنانچه بطور همزمان مورد استفاده قرارنگيرد بلامانع است .اين ماده همچنين تهيه نسخه پشتيبان (backup ) رابا همان شرايط مذكور (عدم استفاده همزمان ) بلامانع اعلام نموده است
*دفتر حقوق فناوری اطلاعات همکاران سيستم